
Vrouwengezondheid
Bij vrouwengezondheid denken we al snel aan de gynaecologie: aan klachten rond de menstruatie, vruchtbaarheid en de overgang. Maar vrouwengezondheid is breder dan dat.
Veel klachten komen namelijk vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Denk aan afweerziekten, waarbij het lichaam zichzelf aanvalt. Of aan long covid. En wist je dat hart- en vaatziekten doodsoorzaak nummer 1 zijn onder vrouwen? Hartklachten worden bij vrouwen vaker gemist, omdat ze bij vrouwen eerder worden afgedaan als atypisch of als psychisch.
Acupunctuur ter ondersteuning van de vrouw








Gezonde cyclus
Wat is een ideale cyclus?
Volgens de Chinese geneeskunde ziet een ideale cyclus er ongeveer zo uit. De cyclus duurt tussen de 26 en 32 dagen. De menstruatie zelf duurt 4 tot 6 dagen. Het bloed stroomt vloeiend en bevat geen stolsels. (Medisch gezien valt een cyclus van 21 tot 35 dagen trouwens ook nog binnen het normale.)
Wanneer is de cyclus uit balans?
De Chinese geneeskunde ziet een aantal signalen dat de cyclus uit balans is:
- de menstruatie is erg pijnlijk of bevat veel stolsels;
- er is heel veel of juist heel weinig bloedverlies;
- de menstruatie duurt langer dan 7 dagen of korter dan 3 dagen;
- de cyclus is korter dan 26 dagen, langer dan 32 dagen, of onregelmatig;
- er zijn andere klachten rond de menstruatie, zoals hoofdpijn, rugpijn of diarree;
- er is sprake van emotionele schommeling in de weken voor de menstruatie (premenstrueel syndroom, ook wel PMS).
Hoe kan acupunctuur helpen?
Acupunctuur kan helpen bij pijnklachten en bij problemen met pijn en stolsels. Voeding en moxatherapie (verwarming met het kruid moxa) bieden extra ondersteuning wanneer er sprake is van weinig bloedverlies, vermoeidheid of een koud gevoel. Wat het beste bij u past, hangt af van uw eigen klachten en wordt tijdens het intakeconsult bepaald.
Wanneer eerst naar de huisarts?
Ga eerst naar uw huisarts bij plotseling heel veel bloedverlies, als uw menstruatie zonder duidelijke reden wegblijft, of bij nieuwe, hevige pijn. Zulke klachten wilt u eerst medisch laten beoordelen. Daarna kan acupunctuur eventueel aanvullend helpen.
Gezonde vrouw 35+
Wat verandert er rond je 35e?
Voor veel vrouwen worden rond deze leeftijd de eerste tekenen van hormonale verschuiving merkbaar: een net iets kortere cyclus, een ander soort vermoeidheid, of een minder voorspelbaar humeur rond je menstruatie. Dit zijn vaak nog subtiele signalen, ver vóór de overgang zelf.
Toch veranderen je hormonen al. Je merkt dat soms aan je energieniveau, aan je gewicht en aan het sporten. Je sportroutine geeft ineens niet meer hetzelfde resultaat, of je komt geleidelijk aan zonder dat je je leefstijl of eetpatroon hebt veranderd. Wat vroeger hielp om op gewicht te blijven, helpt nu ineens niet meer. Ook je vruchtbaarheid verandert in deze periode. Ergens rond je dertigste begint die langzaam af te nemen, en na je vijfendertigste gaat dat wat sneller.
De perimenopauze begint meestal tussen het 40e en 45e levensjaar. Bij een klein deel van de vrouwen begint dit al eerder: ongeveer 1 op de 100 vóór het 40e jaar, en ongeveer 1 op de 250 zelfs al vóór het 35e jaar.1 Dit is wat veel vrouwen zich in deze levensfase niet realiseren. De overgang lijkt nog ver weg, maar toch is je lichaam al wel degelijk aan het veranderen. En bij sommige vrouwen leidt dit tot klachten die wel degelijk serieus genomen moeten worden. Herken je dit — bijvoorbeeld een sterk onregelmatige cyclus, gewichtstoename, concentratieproblemen, moeite met inslapen? Bespreek dit met je huisarts of bezoek een overgangsconsulent. Een tijdige diagnose is belangrijk, ook voor je hart- en botgezondheid op langere termijn. Ook acupunctuur kan aanvullende ondersteuning bieden.
Waarom deze jaren extra aandacht verdienen
Ook voor je hart zijn dit belangrijke jaren, al voelt dat misschien nog ver weg. Cardioloog Janneke Wittekoek wijst erop dat de basis voor hart- en vaatziekten vaak al tussen het 35e en 55e levensjaar wordt gelegd — lang vóórdat er klachten zijn.2 In deze periode komen bij veel vrouwen namelijk verschillende dingen samen: de zorg voor kinderen, ouders én werk, meer stress, minder goede slaap, een geleidelijke gewichtstoename, en de eerste hormonale veranderingen. Wil je investeren in een goede gezondheid op latere leeftijd, dan zijn deze jaren daarom belangrijk.
Wat zegt de Chinese geneeskunde?
Volgens de Chinese geneeskunde verloopt het leven van een vrouw in cycli van zeven jaar. Dit staat al beschreven in de Suwen, de klassieke grondtekst van de Chinese geneeskunde. Vijfendertig jaar is in dit model het einde van de vijfde cyclus (5 × 7): het moment waarop het eerste verval in de levenscyclus van een vrouw optreedt. Volgens de Suwen beginnen dan de yangming-meridianen, verbonden met maag en dikke darm, geleidelijk aan kracht te verliezen. Vanuit Chinees perspectief is het dus niet zo vreemd dat er in deze levensfase het een en ander verandert. Natuurlijk verval is niet tegen te houden of terug te draaien, maar met de juiste leefstijl kan wel worden gewerkt aan het behoud van je vitaliteit voor in de toekomst.
Hoe kan acupunctuur helpen?
In deze levensfase kan acupunctuur op verschillende manieren ondersteunen. Bij de eerste hormonale schommelingen kan het helpen om energie, slaap en stemming in balans te houden. Ook bij een kinderwens kan acupunctuur de cyclus en de vruchtbaarheid ondersteunen, als aanvulling op eventuele medische begeleiding. En juist in deze drukke jaren, waarin stress en slaap zo vaak in het gedrang komen, kan acupunctuur bovendien een vast rustpunt zijn: een moment waarop je er even helemaal voor jezelf mag zijn. Investeren in een goede gezondheid doe je niet alleen voor nu, maar ook voor de jaren die nog komen.
Gezonde vrouw 50+
Wat gebeurt er rond je 50ste?
De meeste vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun veertigste en zestigste, met een gemiddelde rond de 51 jaar. Dat moment heet de menopauze. De periode ervoor, waarin de hormonen geleidelijk veranderen, heet de perimenopauze of overgang. Die duurt meestal enkele jaren, vaak vier tot acht, en gaat bij veel vrouwen samen met klachten zoals opvliegers, nachtzweten, wisselende stemmingen, slaapproblemen of een minder scherpe concentratie.
Niet elke vrouw ervaart dit even heftig. Sommigen merken nauwelijks iets, anderen hebben jarenlang last. Beide zijn normaal. De overgang is geen ziekte, maar een natuurlijke fase. Al kan dat wel degelijk een uitdaging zijn.
Waarom deze jaren extra aandacht verdienen
Na de overgang verandert er meer dan alleen de cyclus. Oestrogeen beschermt niet alleen de vruchtbaarheid, maar ook de botten en de bloedvaten. Wanneer die bescherming wegvalt, stijgt geleidelijk het risico op botontkalking en op hart- en vaatziekten.3 Juist daarom is deze levensfase een goed moment om extra aandacht aan uzelf te besteden: aan beweging, aan rust, en aan het serieus nemen van klachten in plaats van ze af te doen als “hoort er nu eenmaal bij”.
Wat zegt de Chinese geneeskunde?
Volgens de Suwen, de klassieke grondtekst van de Chinese geneeskunde, verloopt het leven van een vrouw in cycli van zeven jaar. De zevende cyclus (7 × 7) markeert van oudsher het einde van de vruchtbare fase: het moment waarop de Chong Mai en de Ren Mai, twee bijzondere meridianen die verbonden zijn met de vruchtbaarheid, geleidelijk aan kracht verliezen. In de traditionele Chinese jaartelling geldt een kind bij de geboorte al als één jaar oud, waardoor deze cyclus in onze jaartelling overeenkomt met vijftig jaar. Dit komt bijna overeen met de leeftijd waarop vrouwen in Nederland gemiddeld de overgang doormaken.
Hoe kan acupunctuur helpen?
Acupunctuur kan verschillende overgangsklachten helpen verlichten, zoals opvliegers, slaapproblemen, stemmingswisselingen en vermoeidheid. Ook kan het bijdragen aan een betere balans in een periode waarin het lichaam ingrijpend verandert. Voeding en moxatherapie kunnen daarbij extra ondersteuning bieden, afhankelijk van uw specifieke klachten. Wat het beste bij u past, wordt tijdens het intakeconsult samen bepaald.
Gezonde seksualiteit
Een onderwerp dat weinig besproken wordt
Seksuele problemen worden bij de huisarts weinig gemeld. Ongeveer 1 op de 1000 meldt dit per jaar aan hun huisarts.4 Dat cijfer is laag. Want uit een groot Nederlands onderzoek blijkt dat ongeveer 40% van de mannen en bijna 50% van de vrouwen weleens een seksueel probleem heeft.5 Er is dus een groot verschil tussen wat er speelt, en wat er wordt besproken.
Daar zijn verschillende redenen voor. Seksuele problemen gaan vaak samen met onzekerheid en met schaamte. Soms is er angst dat het betekent dat de relatie niet meer goed is. Daarnaast kunnen problemen met vruchtbaarheid een rol spelen. Zeker wanneer dit moeilijk is om over te praten binnen de relatie kan dit een negatief effect hebben op het seksueel verlangen.
Hoe kan acupunctuur helpen?
Een goed libido begint bij voldoende basisenergie. Een acupuncturist kan ondersteuning bieden bij het op peil houden van deze energie. Maar blokkades spelen minstens zo’n grote rol, en die kunnen verschillende oorzaken hebben: lichamelijke overbelasting, aanhoudende spanning en stress, of onverwerkte emoties. Vaak hangen deze met elkaar samen. De regio die uit balans is, hoeft niet altijd het bekkengebied te zijn. Er kan ook een verstoring zitten in de borstkas, of in de communicatie tussen de borstkas en het bekken.
Acupunctuur kan helpen om dit soort blokkades te doorbreken, ongeacht de oorzaak. Bij blokkades die voortkomen uit spanning of stress kan acupunctuur direct bijdragen aan ontspanning. Gaat het om gevoelens, onzekerheden, frustraties of angst, dan is acupunctuur geen praattherapie: de inhoud hoeft niet besproken te worden. Wél kunnen de sporen die deze gevoelens in het lichaam achterlaten — de blokkades in de doorstroming — voorzichtig in beweging worden gebracht.
Het bewust doorvoelen van de emoties is in dat geval belangrijk voor herstel. Dat kan de acupuncturist niet oplossen; dat is de verantwoordelijkheid van de persoon zelf. Acupunctuur kan wel het zetje geven om vastzittende blokkades weer in beweging te brengen, zodat ze aan het licht kunnen komen.
Cyclushoofdpijn & Migraine
De cijfers
Migraine komt ongeveer drie keer zo vaak voor bij vrouwen als bij mannen. Wereldwijd heeft ongeveer 18% van de vrouwen op enig moment migraine, tegenover ongeveer 6% van de mannen. Over de hele levensloop gerekend krijgt bijna de helft van de vrouwen (43%) ooit met migraine te maken.28
Migraine en de cyclus
Bij meer dan de helft van de vrouwen met migraine hangt dit samen met de menstruatiecyclus. Deze menstruele migraine-aanvallen zijn vaak heftiger, houden langer aan, en reageren minder goed op de gebruikelijke behandeling dan migraine op andere momenten in de cyclus.29
Migraine en het hart
Opvallend is het verband tussen migraine en hartgezondheid: vrouwen met migraine hebben ongeveer anderhalf keer meer kans op hart- en vaatziekten, en dit verband is het sterkst bij migraine met aura.30 Mogelijk speelt hetzelfde mechanisme een rol als bij andere hartklachten die vaker bij vrouwen voorkomen: een verstoring in de kleine bloedvaten, in plaats van de grote kransslagaders. Meer hierover leest u bij Het vrouwenhart.
Wanneer eerst naar de huisarts?
De meeste migraineaanvallen zijn onschuldig, maar bij de volgende signalen is het belangrijk om eerst een arts te raadplegen:
- plotselinge, zeer heftige hoofdpijn die u nog nooit eerder zo heeft gehad;
- hoofdpijn samen met verwardheid, spraakproblemen, verlamming, of uitval van gezicht, arm of been;
- hoofdpijn met koorts en een stijve nek;
- een aura die langer dan een uur aanhoudt, of die anders is dan u gewend bent;
- voor het eerst hoofdpijn boven de 50 jaar, of hoofdpijn die steeds erger wordt.
Wat zegt de Chinese geneeskunde?
In de Chinese geneeskunde wordt migraine vaak verklaard vanuit een verstoorde doorstroming van energie en bloed. Wanneer deze doorstroming vastloopt, kan energie opstijgen naar het hoofd. Deze pijn is vaak eenzijdig, kloppend, en met misselijkheid: klassieke migrainekenmerken. Dit systeem reguleert ook het bloed dat maandelijks via de menstruatie wordt aangesproken, wat de link met de cyclus vanuit dit perspectief goed verklaart.
Hoe kan acupunctuur helpen?
Acupunctuur kan de frequentie en heftigheid van migraineaanvallen helpen verminderen, en kan ondersteunen bij het herstellen van een soepele doorstroming. Ook kan het bijdragen aan het reguleren van de cyclus, wat bij menstruele migraine relevant kan zijn. Wat het beste bij u past, hangt af van uw eigen klachten en wordt tijdens het intakeconsult bepaald.
Het vrouwenhart
Waarom het vrouwenhart aandacht verdient
Het hart van een vrouw werkt niet helemaal hetzelfde als dat van een man. Dat heeft gevolgen. Klachten ontstaan anders. Ze voelen anders. En een arts herkent ze minder vaak. Bij mannen zijn vaker de grote bloedvaten van het hart betrokken. Bij vrouwen zit het probleem vaker in de kleine bloedvaten. Standaardonderzoek is daar minder goed op ingesteld. Het gevolg: hartklachten bij vrouwen worden vaker gemist. Ze worden later ontdekt. Of ze worden aangezien voor iets anders.
Ook andere klachten die vaker bij vrouwen voorkomen, hangen samen met de hartgezondheid. Vrouwen met een auto-immuunziekte, zoals reuma, hebben een groter risico op hart en vaatziekten. Ook migraine en langdurige klachten na een infectie, zoals long covid, hebben een link met diezelfde kleine bloedvaten. Het lijkt er dus op dat deze klachten, die vaker bij vrouwen voorkomen, met elkaar te maken hebben.
De basis voor hart- en vaatziekten wordt vaak al gelegd tussen uw 35e en 55e jaar. Na de overgang stijgt het risico op hart en vaatziekten. Dat komt doordat de bescherming van het hormoon oestrogeen wegvalt.
Leefstijl en stressreductie spelen een grote rol bij het voorkomen van hart en vaatziekten.

Heeft u pijn op de borst, hartkloppingen, of andere klachten die met uw hart te maken kunnen hebben? Ga met deze klachten altijd éérst naar uw huisarts, zodat een hartprobleem kan worden onderzocht of uitgesloten. Dit is geen klacht om mee te wachten. In het geval van spoed belt u 112.
Signalen herkennen bij een hartinfarct
Bij de volgende signalen is snel handelen belangrijk. Bel direct 112 wanneer de klachten in rust langer dan 5 minuten aanhouden:
- een drukkend, beklemmend of snoerend gevoel midden op de borst, dat niet overgaat;
- pijn die uitstraalt naar de linkerarm, kaak, rug of maagstreek;
- zweten, braken of erge misselijkheid;
- kortademigheid.
Bij vrouwen komen daarnaast vaker minder bekende klachten voor, die minder snel aan een hartinfarct doen denken:
- aanhoudende, onverklaarbare vermoeidheid;
- pijn tussen de schouderbladen;
- duizeligheid.
Twijfelt u? Bel dan toch 112.³³
De cijfers
Hart- en vaatziekten zijn wereldwijd doodsoorzaak nummer één onder vrouwen. Ongeveer een derde van alle vrouwen overlijdt hieraan.6 Vrouwen krijgen echter vaker een late diagnose. Hun klachten worden vaker gezien als atypisch. Dit verhoogt de kans op overlijden. Blijf daarom bij aanhoudende klachten in gesprek met uw arts. Breng ook uw persoonlijke risicofactoren in kaart. Het boek Het vrouwenhart, van cardioloog Janneke Wittekoek, kan u daarbij helpen. Het boek werkt met het principe “ken je getallen”: denk aan bloeddruk, cholesterol en bloedsuiker.7
Hoe kan acupunctuur helpen?
De Chinese geneeskunde kijkt op een eigen manier naar klachten rond het hart. De klassieke tekst de Nan Jing is geschreven rond het begin van onze jaartelling. Deze tekst maakt verschil tussen de grote bloedvaten (jing mai) en een fijner netwerk van kleine bloedvaten (luo mai).
Eeuwen later, in de veertiende eeuw, beschreef de arts Zhu Danxi een ander verschil. Bij yang, het mannelijke principe, ontstaan klachten vaker door een overschot. Bij yin, het vrouwelijke principe, ontstaan klachten vaker door een tekort.
In de praktijk komen deze twee ideeën samen. Bij mannen gaat het vaker om een overschot: energie die vastloopt in de grote bloedvaten van het hart. Bij vrouwen zien we vaker een ophoping in de fijnere, kleine bloedvaten, de luo mai van het hart. Deze kleine bloedvaten worden trouwens ook gekoppeld aan de emoties.
Vergelijk je deze oude kennis met de moderne geneeskunde, dan valt iets op. Ook cardiologen zien vandaag de dag dat hartziekten bij vrouwen vaker te maken hebben met blokkades of krampen in de piepkleine bloedvaatjes van het hart. Bij mannen gaat het vaker om blokkades in de grotere kransslagaders. Zo biedt de Chinese geneeskunde een eigen, aanvullende kijk op klachten rond het hart.
Ingrijpende gebeurtenissen en het vrouwenhart
Er is een duidelijke relatie tussen stress en de gezondheid van het hart en de bloedvaten. Langdurige of ingrijpende stress uit het verleden kan blijvende sporen achterlaten in de bloedsomloop. Dat geldt vooral voor stress door een ingrijpende gebeurtenis. Onderzoek laat het volgende zien: bij een posttraumatische stressstoornis stijgt het risico op hart- en vaatziekten met ongeveer 42%. Het risico op een beroerte wordt zelfs meer dan twee keer zo groot.⁸ Dit is extra belangrijk voor vrouwen. Een recent Europees onderzoek laat namelijk zien dat ongeveer 3 op de 10 vrouwen in de EU ooit te maken hebben gehad met een vorm van geweld.⁹
Acupunctuur wordt vaak gebruikt om stress te verminderen. Zo kan het extra helpen om uw hart te beschermen. Heeft u al lang klachten? Dan kan acupunctuur ook helpen om een vicieuze cirkel te doorbreken. Aanhoudende stress brengt het lichaam namelijk steeds verder uit balans. Speelt er een nare ervaring uit het verleden mee? Dan wordt daar tijdens de behandeling rekening mee gehouden. U bepaalt altijd zelf wat er gebeurt. Want alleen zo kunnen veiligheid en vertrouwen ontstaan, en kan de druk van de stress afnemen.
Wilt u weten wat acupunctuur voor uw hartklachten kan betekenen, naast uw medische zorg? In een intakeconsult wordt uw situatie goed bekeken. Op basis daarvan wordt een persoonlijk behandelplan opgesteld, passend bij uw wensen. Een behandeling kan bestaan uit acupunctuur, moxa, cupping of gua sha, aangevuld met voedingsadvies. Indien gewenst is een doorverwijzing naar een kruidentherapeut ook mogelijk.
Bent u onder controle bij een cardioloog? Of gebruikt u bloedverdunners? Overleg dan altijd eerst met uw specialist. Doe dit voordat u met acupunctuur begint. Niet elke behandeling is voor iedereen geschikt. Gebruikt u bijvoorbeeld bloedverdunners? Dan moet u met uw arts overleggen of u klassieke naaldacupunctuur kunt krijgen. Er zijn ook zachtere vormen van therapie. Deze zijn wel goed te combineren met bloedverdunners. Denk aan moxa, of bepaalde vormen van Japanse acupunctuur. Samen met u, en waar nodig met uw specialist, bepalen we wat voor u een veilige en passende aanpak is.
Afweerziekten bij vrouwen (auto-immuun & postviraal)
Een sterke afweer, met een keerzijde
Vrouwen hebben twee X-chromosomen; mannen hebben er één, naast een veel kleiner Y-chromosoom. Dat tweede X-chromosoom draagt honderden genen, waarvan veel betrokken zijn bij de afweer. Mede daardoor reageert het immuunsysteem van vrouwen sterker op infecties.10
Die sterke afweer heeft ook een keerzijde. Auto-immuunziekten, waarbij het afweersysteem het eigen lichaam aanvalt, komen veel vaker voor bij vrouwen: ongeveer vier op de vijf patiënten is een vrouw.11 Reuma (reumatoïde artritis) komt bijvoorbeeld ongeveer drie keer zo vaak voor bij vrouwen, en schildklieraandoeningen zoals de ziekte van Hashimoto ongeveer vier keer zo vaak. Bij lupus is het verschil nog groter: ongeveer negen keer zo vaak bij vrouwen, en bij het syndroom van Sjögren bijna twintig keer.12 Onderzoek wijst het tweede X-chromosoom, en met name een molecuul genaamd Xist, aan als een belangrijke verklaring.12
Long covid en ME/CVS
Ook langdurige klachten na een infectie komen vaker voor bij vrouwen. Long covid en ME/CVS worden samen ook wel post-acute infectiesyndromen (PAIS) genoemd. Voor deze aandoeningen samen wordt de verhouding geschat op ongeveer 3 op 1: vrouw tegenover man.13 Mogelijk speelt diezelfde krachtige afweer hierbij een rol. Een sterke immuunreactie kan na een infectie soms blijven doorschieten, ook wanneer de oorspronkelijke infectie al lang voorbij is.
Hoe kan acupunctuur helpen?
De Chinese geneeskunde kent twee belangrijke, oude stromingen. Deze kijken specifiek naar hoe het lichaam reageert op infecties. Ze heten de Shang Han Lun en de Wen Bing. Beide beschrijven, elk op hun eigen manier, hoe een ziekte zich door het lichaam kan verspreiden. Samen geven ze de acupuncturist veel manieren om te kijken naar langdurige klachten van het afweersysteem.
Acupunctuur kan daarom helpen om klachten die worden veroorzaakt door een verstoorde afweer te verminderen. Denk aan vermoeidheid, pijn, en een lichaam dat voortdurend “aanstaat”. Acupunctuur kan ook helpen om stress te verminderen. Het kan ook helpen om rust te vinden in een lichaam dat door de ziekte vaak onrustig is. Maar acupunctuur is geen tovermiddel. Het lost niet alle klachten op magische wijze op. En wat voor de één werkt, werkt voor de ander juist niet. Daarom kijken we steeds samen hoe uw lichaam reageert. We passen de behandeling daarop aan. Vaak is na vier behandelingen te zien of de behandeling werkt. Is er dan nog geen verbetering? Dan kunnen we het behandelplan aanpassen. Of we besluiten samen om te stoppen. Want u bent de enige die kan beoordelen of een behandeling voor u werkt. U voelt zelf het beste wat er in uw lichaam gebeurt. En u weet zelf het beste wat u nodig heeft om verder te komen.
Heeft u Long Covid, ME of lijdt u aan het Chronisch Vermoeidheidssyndroom? Dan kan de acupuncturist desgewenst ook bij u thuis komen.
Cosmetische acupunctuur
Meer dan alleen cosmetisch
“Uw huid weerspiegelt uw gezondheid” is een bekende uitspraak uit de reclamewereld — meestal gebruikt om een crème te verkopen. Maar de onderliggende gedachte klopt wel degelijk, alleen niet de conclusie die erbij verkocht wordt. Een gezonde huid komt niet uit een potje, maar van binnenuit.
De Chinese geneeskunde herkent dit al eeuwenlang. In de Chinese gelaatsdiagnostiek kijkt de acupuncturist naar de huid, kleur en textuur van het gezicht als spiegel van wat er inwendig gebeurt. Ook nagels en haar vertellen iets over hoe het met iemand gaat: broze nagels of dof haar kunnen wijzen op een tekort dat verderop in het lichaam speelt. Een goede gezondheid uit zich dus in een stralend uiterlijk. Iedere acupunctuurbehandeling heeft in die zin al een cosmetisch effect, ook als dat niet het doel van de behandeling is.
Wat is cosmetische acupunctuur?
Bij cosmetische acupunctuur worden zeer fijne naaldjes op specifieke punten in het gezicht geplaatst, vaak in combinatie met punten elders op het lichaam. Dit stimuleert de doorbloeding en kan de huid een frissere, stralendere uitstraling geven.
Op dit moment nog niet beschikbaar
Op dit moment worden er bij Acupunctuur De Friese Meren helaas nog geen cosmetische gezichtsbehandelingen aangeboden. Wel wordt onderzocht of dit in de toekomst mogelijk is. Heeft u hier interesse in? Vul dan het korte vragenformulier in. Daarin kunt u laten weten: heeft u interesse, wat vindt u een passende prijs, en wat verwacht u van zo’n behandeling?

Waarom extra focus op vrouwengezondheid?
De zorg is lange tijd vooral gericht geweest op het lichaam van de man. Medisch onderzoek, en ook onderzoek naar medicijnen, werd vroeger vooral bij mannen gedaan. Men dacht dat de wisselende hormonen van vrouwen het onderzoek minder betrouwbaar zouden maken. Dat heeft nog steeds gevolgen. Klachten bij vrouwen worden minder goed herkend. Klachten met een lichamelijke oorzaak worden nog te vaak gezien als spanning, of als iets psychisch. Ook ervaren vrouwen vaker bijwerkingen van medicijnen. Dit komt doordat de kennis over het vrouwenlichaam nog altijd achterblijft.
Vrouwengezondheid in cijfers
Levensverwachting: langer, maar niet per se gezonder
Vrouwen: 83,3 levensjaren, waarvan 43,3 in ziekte. Mannen: 80,5 levensjaren, waarvan 33,8 in ziekte. Vrouwen worden in Nederland gemiddeld bijna drie jaar ouder dan mannen, maar leven wel 6,7 jaar korter zonder chronische ziekte.14 Ze leven dus langer, maar niet per se gezonder.
Bijwerkingen van medicijnen
Vrouwen ervaren ongeveer twee keer zo vaak bijwerkingen van medicijnen als mannen.15 Een belangrijke reden: de dosering is vaak bepaald in onderzoek met vooral mannen, terwijl een vrouwenlichaam een middel anders verwerkt.
Auto-immuunziekten
Auto-immuunziekten komen bij vrouwen veel vaker voor: ongeveer vier op de vijf patiënten is een vrouw.11
Ziekte van Alzheimer
En ook de ziekte van Alzheimer treft vaker vrouwen: ongeveer twee op de drie patiënten.17
Long covid
Long covid treft vrouwen vaker. In Nederland is dit patroon duidelijk zichtbaar: van de mensen die zich bij een Nederlandse nazorgorganisatie voor long covid hebben aangemeld, is ongeveer driekwart vrouw.31
ME/CVS
Ook ME/CVS komt vaker voor bij vrouwen: ongeveer anderhalf tot twee keer zo vaak als bij mannen.32
De helft van de vrouwen voelt zich weleens niet serieus genomen
Onderzoek laat zien dat meer dan de helft van de vrouwen weleens meemaakt dat hun klachten door een zorgverlener worden weggewuifd of genegeerd.18
Hoe kan acupunctuur helpen?
Een vrouw verdient goede medische zorg. Een acupuncturist kan aanvullende ondersteuning bieden.
Oude wijsheid voor de
vrouw van nu
De Chinese geneeskunde weet al eeuwenlang dat het lichaam van een man en een vrouw zeer verschillend zijn. En dat ziektes zich anders uiten bij elk van hen. Dat wordt zelfs omschreven in het allereerste hoofdstuk van haar belangrijkste grondtekst, de Suwen. Daarmee biedt acupunctuur op een unieke kijk op de gezondheid van vrouwen.
De Chinese geneeskunde kijkt daarbij naar de natuur. Ze onderzoekt hoe alles steeds beweegt, verandert en in elkaar overgaat. Deze oude wijsheid past goed bij de vrouw. Want ook zij heeft haar eigen cyclus, haar eigen fasen en eigen veranderingen. Daarom kan acupunctuur goed ondersteunen bij de gezondheid van vrouwen, in elke fase van het leven.


De Chinese geneeskunde beschrijft ook hoe emoties, gedachten, gewoontes en dagelijkse routines samenhangen met de gezondheid. Een lichamelijke klacht kan zich psychisch uiten. Andersom kan een psychische klacht, of een heftige, stressvolle gebeurtenis, uiteindelijk ook lichamelijke klachten veroorzaken. De Chinese geneeskunde laat zien hoe subtiel en ingewikkeld deze verbanden zijn. Een acupuncturist heeft de juiste woorden om deze verbanden te bekijken, en om dit te behandelen. Zodat zowel lichamelijke als psychische klachten minder kunnen worden.
Acupunctuur kan ingezet worden wanneer er klachten zijn ontstaan. Maar het is óók een vorm van zelfzorg. Een moment van aandacht, om stil te staan bij hoe het nu écht gaat. Investeren in een goede gezondheid doe je niet alleen voor nu, maar ook voor alle levensfasen die nog komen gaan.

Meer achtergrond
In het onderstaande wordt kritisch gekeken naar bepaalde patronen binnen de medische wetenschap. Goed onderbouwde wetenschappelijke kennis is echter van levensbelang. En de acupuncturist kan deze níet vervangen. Deze tekst is dan ook bedoeld als een kritische, opbouwende reflectie, en nadrukkelijk niet als een afwijzing van de wetenschap zelf.
In de medische wetenschap staan objectiviteit en klinische reproduceerbaarheid hoog aangeschreven: een onderzoeksexperiment dat door iedereen, op elk moment, hetzelfde resultaat oplevert. Het mannenlichaam, met zijn relatief stabiele hormoonhuishouding, past goed in dat ideaal. Het vrouwenlichaam, met haar wisselende hormooncyclus, is lastiger op die manier te meten. Dit werd daarom lange tijd gezien als storend voor objectief onderzoek, in plaats van als een normale, biologische realiteit die evengoed onderzoek verdient.

Plato’s grot
Deze manier van denken, dat het onveranderlijke, het objectieve en het meetbare belangrijker is dan wat voortdurend verandert, heeft diepe wortels. Al bij de Griekse filosoof Plato vinden we het idee dat de ware werkelijkheid bestaat uit vaste, onveranderlijke vormen, en dat wat beweegt en verandert (zoals het lichaam, de zintuigen, het gevoel) een minder betrouwbare afspiegeling daarvan is. Plato gebruikte hiervoor de allegorie van de grot: De abstractie, de perfecte wiskundige wereld dat is de meest hoge waarheid. Maar deze is niet met het blote oog waarneembaar. De wereld zelf, dat is slechts de afspiegeling ervan, als schaduwen op de wanden van een grot. Dat wat werkelijk waar is, dat ligt buiten de grot. Maar dat kunnen we niet zien, dat kunnen we alleen beredeneren. Dit gedachtegoed is nog diep verankerd in de westerse wetenschappelijke traditie, en verklaart mogelijk mede waarom het vrouwenlichaam, met haar steeds veranderende cyclus, eeuwenlang minder goed is onderzocht.
Precies die spanning — tussen het vaste en het veranderlijke — loopt als een rode draad door de wetenschappelijke blik op het vrouwenlichaam. Vanuit objectiviteit kan gekeken worden naar dat wat vast en wetmatig is en voor altijd en iedereen geldt, ongeacht de context. Maar in de cyclus van de vrouw is voortdurend verandering. Dit is een biologische realiteit die misschien wel niet zo goed past in onze opvattingen over welke kennis waarde heeft en welke niet.
Een sluier van objectiviteit
Een objectieve blik is wat de medische wetenschap mogelijk maakt. En daar valt veel voor te zeggen: kijk naar de kwaliteit van ons medisch systeem, naar alle ziekten die dankzij de nuchtere, objectieve blik van de wetenschap genezen kunnen worden. Toch blijkt alleen helaas in de praktijk dat sommige objectiviteit er meer toe doet dan andere. Medicijnen worden bijvoorbeeld nog altijd vooral getest op mannen: in de dierstudies die aan medicijnontwikkeling voorafgaan, wordt slechts in een klein deel van de gevallen ook met vrouwelijke dieren gewerkt.19 Ditzelfde patroon is terug te zien in onderzoeksbudgetten: wereldwijd ging in 2020 slechts 5% van al het onderzoeksgeld naar vrouwspecifieke gezondheid, waarvan het grootste deel naar vruchtbaarheid en vrouwenkanker ging.20 Hart- en vaatziekten zijn wereldwijd doodsoorzaak nummer één onder vrouwen6, en toch concludeerde een internationale Lancet-commissie in 2021 dat hart- en vaatziekten bij vrouwen wereldwijd structureel worden onderdiagnosticeerd, onderbehandeld én onderonderzocht.21 Een aandoening als ANOCA, angina zonder vernauwde kransslagaders, die vooral bij vrouwen voorkomt, bleef daardoor lang onderbelicht: ze is niet zichtbaar op een standaard hartkatheterisatie, en werd daarom vaak gemist.22

Kritiek van andere aard is te vinden bij auteur Kathryn Montgomery, die in haar boek How Doctors Think betoogt dat geneeskunde juíst geen zuivere wetenschap is.25 Wat een arts werkelijk doet, lijkt volgens haar meer op vakmanschap: het scherp kunnen inschatten en duiden van de mens die voor hem of haar zit. Dat is misschien niet toevallig ook hoe een kunstenaar te werk gaat — met geoefend gevoel, in plaats van met een vast protocol. Toch is dit in medische kringen vaak een ondergeschoven waarde: men gaat liever prat op de eigen wetenschappelijke objectiviteit. En juíst in de ontkenning van het menselijke aspect van het medisch handelen zitten grote valkuilen.
Complexiteitswetenschapper Jean Boulton wijst op een andere systematische denkfout. Wanneer het menselijk lichaam, iets dat voortdurend in proces is en in ontwikkeling, behandeld wordt als een machine — als een object waarvan de mechanieken onder alle omstandigheden hetzelfde blijven — dan heeft dat volgens haar niet zoveel meer met wetenschap te maken. Want het is namelijk niet wetenschappelijk om de feiten die voor je neus liggen te negeren. Dat soort overdreven geloof in objectiviteit wordt dan eerder een dogma. Zij wijst erop dat dit ook wel “scientisme” wordt genoemd.26
Verzuilde zorg
Cardioloog Janneke Wittekoek wijst op een concreet gevolg in de praktijk: de gespecialiseerde, verzuilde inrichting van de reguliere zorg is wat een objectieve benadering mogelijk maakt. Maar dit pakt voor vrouwen vaak ongunstig uit.7 Vrouwenklachten zijn vaak chronisch, wisselend van aard, en raken meerdere orgaansystemen tegelijk — mede door de invloed van de hormooncyclus. Daardoor belanden vrouwen vaak van de ene specialist naar de andere, met wachtlijsten en vertraging tot gevolg. Endometriose is daar een pijnlijk voorbeeld van: de gemiddelde diagnoseduur in Nederland is ruim zeven jaar.23 Vaak zijn dan al meerdere orgaansystemen aangetast. In Nederland heeft dit, in een uitzonderlijk geval, in combinatie met verkeerde medicamenteuze behandeling, tot de aanvraag van een euthanasietraject geleid.24

“Het zal wel psychisch zijn”
Soms doen artsen, vanuit het kader van wetenschappelijke objectiviteit, aannames die zich eigenlijk helemaal niet goed wetenschappelijk laten onderbouwen. Want een wetenschapper moet heel precies zijn, en geen aannames doen die niet goed met concrete bewijzen te onderbouwen zijn. Toch gebeurt dit in de medische wereld soms wél. Dit soort aannames kunnen gebaseerd zijn op onterechte beoordelingen over de patiënt. Dit leidt dan tot misdiagnoses, waarvan we weten dat die vaker voorkomen bij vrouwen. Bijvoorbeeld bij hartklachten. Wanneer vrouwen verkeerd gediagnosticeerd worden leidt onvermijdelijk tot meer voortijdige sterfte.

Verkeerde aannames kunnen voortkomen uit stigma’s, vooroordelen, of uit een kennislacune. Er kan ook iets anders meespelen: een onbewuste neiging om het eigen onvermogen buiten het eigen bewustzijn te houden. Of het onvermogen van de medische traditie als geheel. Op zo’n moment kan het verlangen naar objectiviteit zelf omslaan in een vorm van magisch denken: een onjuist klinisch waardeoordeel dat zich voordoet als wetenschappelijk onderbouwd en objectief. Dat ontstaat vanuit de wens om grip te krijgen op de situatie, maar zelf verder eigenlijk niet meer zoveel met de realiteit te maken heeft.
Een theorie die zichzelf als onveranderlijk, allesomvattend en een hogere waarheid beschouwt, kan nooit een vervanging zijn voor wat cyclisch is en voortdurend verandert: het leven zelf. De vrouw zelf. De vrouw, als brenger van leven, en de complexe biologie die dit mogelijk maakt. Zij bezit haar eigen waarheid.
Misschien is het daarom realistischer om iets bescheidener te zijn over de mogelijkheden en de grenzen van de wetenschappelijke methode. Zeker wanneer het gaat om vrouwengezondheid. Want niet voldoende onderzocht betekent niet automatisch hetzelfde als psychisch. En zoals wetenschapper Stacy Sims eens zei: een vrouw is geen kleine man. Dat betekent dat je haar niet zomaar medicijnen kunt geven die je alleen op de man onderzocht hebt, maar dan alleen in een wat kleinere dosis. Dat is niet objectief en niet wetenschappelijk.
En ook het idee dat de moderne wetenschap als eerste iets werkelijk begrepen heeft, dat zou wel eens een verkapte vorm van hoogmoed kunnen zijn. Alsof duizenden jaren aandachtige medische observaties uit andere culturen er niet toe deden, simpelweg omdat ze geen laboratorium hadden waarin dingen vanuit een objectieve blik konden worden uitgezocht.
Bovendien: de medische realiteit van een vrouw is anders dan die van een man. Dat hoef je niet eens per se objectief te kunnen verklaren. Dat is een waarheid als een koe.
Verschillen tussen mannen en vrouwen, bekeken vanuit de Chinese geneeskunde
De Chinese geneeskunde erkende het verschil tussen man en vrouw al tweeduizend jaar geleden. Sterker nog: het staat in het allereerste hoofdstuk van haar belangrijkste grondtekst. Die tekst heet de Suwen, en vormt samen met de Lingshu de Huangdi Neijing — de “Inwendige Klassieker van de Gele Keizer”, het oudste en meest gezaghebbende standaardwerk van de Chinese geneeskunde, samengesteld rond het begin van onze jaartelling. En juist dat openingshoofdstuk beschrijft hoe de interne levenscycli van mannen en vrouwen onderling verschillen: dat het leven van een vrouw zich voltrekt in stappen van zeven jaar, en dat van een man in stappen van acht. De zorg voor vrouwen is in de Chinese geneeskunde dus vanaf het eerste begin een eigen verhaal.27
Oude medische teksten zoals de Suwen kunnen daarmee een uniek licht werpen op ziekteverschillen tussen mannen en vrouwen. Uiteindelijk is vrouwengezondheid iets dat niet alleen ten bate is van vrouwen. Een groter begrip leidt tot een completer beeld van het totaalplaatje. Ook mannen kunnen daar uiteindelijk baat bij hebben.
Een aanpak op maat
Iedereen is anders, en klachten voelen voor niemand hetzelfde. Daarom luistert de acupuncturist altijd eerst goed naar uw eigen verhaal. In een intakeconsult brengt zij uw klacht rustig in kaart. Daarna maakt zij een plan dat bij u past. Dat kan bestaan uit acupunctuur, moxa, cupping, gua sha en voedingsadvies. Past een andere aanpak beter bij uw klacht? Dan verwijst zij u door. Dat kan iemand uit een ander vakgebied zijn, of een collega met verstand van Chinese fytotherapie.
Bronnen
- 1. De perimenopauze begint gemiddeld tussen het 40e en 45e levensjaar. Premature ovariële insufficiëntie (het al vóór het 40e jaar geleidelijk afnemen van de eierstokfunctie) komt voor bij ongeveer 1 op de 100 vrouwen vóór hun 40e, en bij ongeveer 1 op de 250 vrouwen al vóór hun 35e. Golezar S. e.a., Premature ovarian insufficiency: a literature review, Climacteric, 2021; Cleveland Clinic Journal of Medicine, 2025; A.Vogel, Wanneer kom je in de overgang?, 2026.
- 2. Cardioloog Janneke Wittekoek beschrijft dat de basis voor hart- en vaatziekten bij vrouwen vaak wordt gelegd tussen het 35e en 55e levensjaar. Wittekoek J., Het vrouwenhart. Zie ook: Anagnostis P. e.a., Gynecological Endocrinology, 2019; Go Red for Women/American Heart Association.
- 3. De meeste vrouwen bereiken de menopauze tussen hun 40e en 60e, met een gemiddelde van 51 jaar in Nederland; de voorafgaande perimenopauze duurt gemiddeld 4 tot 8 jaar. RIVM, Overgang en werk (2022); Catharina Ziekenhuis / Isala, patiëntenfolders overgang; Gezondermeer, Perimenopauze (2026).
- 4. De incidentie van seksuele functieproblemen in de Nederlandse huisartsenpraktijk bedraagt ongeveer 95 per 100.000 patiënten per jaar. Kedde H, Donker G, Leusink P., Incidentie van seksuele functieproblemen, Huisarts en Wetenschap, 2013.
- 5. Sabbe E., [titel scriptie, jaar nog aan te leveren]. Sabbe (huisarts en acupuncturist) verwijst hierin naar groot Nederlands vragenlijstonderzoek waaruit blijkt dat ongeveer 40% van de mannen en bijna 50% van de vrouwen weleens een seksueel probleem ervaart.
- 6. Hart- en vaatziekten zijn wereldwijd doodsoorzaak nummer één onder vrouwen, verantwoordelijk voor ongeveer een derde van alle sterfgevallen bij vrouwen. Rond de overgang neemt de beschermende werking van oestrogeen op de bloedvaten af, wat het risico verder verhoogt. Vogel B. e.a. (World Heart Federation), The Lancet women and cardiovascular disease Commission, 2021.
- 7. Wittekoek J., Het vrouwenhart (o.a. over het principe ‘ken je getallen’ — bloeddruk, cholesterol, bloedsuiker — en over de versnipperde, verzuilde inrichting van de reguliere zorg voor vrouwen).
- 8. Een posttraumatische stressstoornis verhoogt het risico op hart- en vaatziekten met circa 42% en meer dan verdubbelt het risico op een beroerte. Padhi e.a., meta-analyse over PTSS en cardiovasculair risico.
- 9. Ongeveer 3 op de 10 vrouwen in de EU heeft ooit een vorm van geweld meegemaakt. EU Agency for Fundamental Rights (FRA) / EIGE, EU-enquête gendergerelateerd geweld, 2026.
- 10. Vrouwen vertonen sterkere aangeboren en verworven afweerreacties dan mannen, deels door X-gebonden genen. Radovanovic KB e.a., The X Factor in Immunity: Sex Differences Shaped by the X Chromosome, Immunological Reviews, 2026.
- 11. Ongeveer 70 tot 80% van de mensen met een auto-immuunziekte is vrouw. Angum F. e.a., Cureus, 2020; Ohio State University Wexner Medical Center, 2025.
- 12. Reumatoïde artritis komt ongeveer 3 keer zo vaak voor bij vrouwen, schildklieraandoeningen zoals de ziekte van Hashimoto ongeveer 4 keer, lupus ongeveer 9 keer, en het syndroom van Sjögren bijna 19 keer. Het tweede X-chromosoom en het molecuul Xist zijn belangrijke oorzaken. American College of Rheumatology; NIDDK, Hashimoto’s Disease, 2025; Dou D., Chang HY e.a., Cell, 2024; Stanford Medicine, 2024.
- 13. Post-acute infectiesyndromen (PAIS), zoals long covid en ME/CVS, treffen vrouwen duidelijk vaker; de verhouding wordt geschat op ongeveer 3 op 1. Choutka J. e.a., Nature Medicine, 2022; Science Translational Medicine, 2024; npj Women’s Health, 2026.
- 14. Levensverwachting bij geboorte in 2024: vrouwen 83,3 jaar, mannen 80,5 jaar. Vrouwen leven echter 6,7 jaar korter zonder chronische ziekte dan mannen. CBS Emancipatiemonitor 2024; VZinfo.nl (RIVM), 2024; World Economic Forum & McKinsey Health Institute, 2024.
- 15. Vrouwen krijgen ongeveer twee keer zo vaak bijwerkingen van medicijnen als mannen. Zucker I, Prendergast BJ, Biology of Sex Differences, 2020.
- 16. Vrouwen krijgen na een hartinfarct ~50% vaker een verkeerde eerste diagnose dan mannen. British Heart Foundation / MINAP-register (Universiteit van Leeds), 2016.
- 17. Ongeveer twee op de drie mensen met de ziekte van Alzheimer is vrouw. Alzheimer’s Association; Ferretti MT e.a., Nature Reviews Neurology, 2018.
- 18. Meer dan de helft van de vrouwen geeft aan dat hun pijn of klachten weleens door een zorgverlener zijn genegeerd of afgedaan. Wellbeing of Women (VK), enquête onder vrouwen, 2023/2026.
- 19. Vrouwelijke proefdieren werden in slechts 9% van de farmacodynamische studies gebruikt in EMA-dossiers (2011–2015). Andere bronnen noemen dat ongeveer 80% van de preklinische studies uitsluitend mannelijke dieren gebruikt. EMA-dossieranalyse, 2021; Applied Clinical Trials Online, 2026.
- 20. Wereldwijd ging in 2020 slechts 5% van het totale R&D-budget voor gezondheidsonderzoek naar vrouwspecifieke gezondheid. Nature Reviews Bioengineering, Funding research on women’s health, 2024.
- 21. Hart- en vaatziekten blijven wereldwijd onderdiagnosticeerd, onderbehandeld en onderonderzocht bij vrouwen (43% van alle sterfgevallen door ischemische hartziekte in 2020 betrof vrouwen, WHO). The Lancet Women and Cardiovascular Disease Commission, 2021.
- 22. ANOCA (angina zonder vernauwde kransslagaders) treft vooral vrouwen en wordt vaak gemist omdat het niet zichtbaar is op een standaard hartkatheterisatie. British Heart Foundation, 2026.
- 23. Van der Zanden M., Diagnostic Delay in Endometriosis, proefschrift Radboud Universiteit, 2019.
- 24. Ervaringsverhaal, publiekelijk gedeeld via Stichting Voices for Women: ‘Ik heb een euthanasietraject aangevraagd’, voicesforwomen.nl, 2025.
- 25. Montgomery K., How Doctors Think: Clinical Judgment and the Practice of Medicine, Oxford University Press, 2005/2006.
- 26. Boulton J., The Dao of Complexity: Making Sense and Making Waves in Turbulent Times, De Gruyter, 2024.
- 27. De ontwikkelingscycli van zeven jaar (vrouw) en acht jaar (man) staan in het eerste hoofdstuk van de Suwen. Huangdi Neijing Suwen, hoofdstuk 1; zie o.a. Unschuld P.U., Huang Di Nei Jing Su Wen.
- 28. Migraine komt wereldwijd ongeveer 2 tot 3 keer zo vaak voor bij vrouwen als bij mannen (puntprevalentie 2017: 22,6% vrouwen vs. 13,5% mannen); de levenslange cumulatieve prevalentie is 43% bij vrouwen tegenover 18% bij mannen. Stovner LJ e.a., Frontiers in Neurology, 2020; Rasmussen BK, 1995.
- 29. Bij meer dan de helft van de vrouwen met migraine spelen menstruele aanvallen een rol; deze zijn vaak heftiger, langduriger, minder responsief op behandeling en gaan gepaard met meer beperkingen dan niet-menstruele aanvallen. MacGregor EA e.a., zoals beschreven in NeurologyLive, A History of Migraine: Gender Ratio, 2026.
- 30. Vrouwen met migraine hebben een verhoogd risico op hart- en vaatziekten (hazard ratio’s tussen 1,37 en 1,93 voor verschillende uitkomsten), met het sterkste verband bij migraine met aura. Kurth T e.a., Migraine and risk of cardiovascular disease in women, BMJ / Nurses’ Health Study II, 2016; Harvard Health, Migraines linked to higher risk of heart disease in women, 2026.
- 31. Van de mensen die zich in Nederland bij nazorgorganisatie C-support hebben aangemeld met long covid, is ongeveer 76% vrouw. LINDA.nl, in overleg met C-support, 2026.
- 32. Een systematische review en meta-analyse (46 studies, ruim 1 miljoen deelnemers) vond dat de prevalentie van ME/CVS bij vrouwen ongeveer 1,5 tot 2 keer zo hoog is als bij mannen, consistent over alle subgroepen. Lim EJ e.a., Systematic review and meta-analysis of the prevalence of chronic fatigue syndrome/myalgic encephalomyelitis (CFS/ME), Journal of Translational Medicine, 2020.
