Meer achtergrond
Opmerking vooraf: In het onderstaande wordt kritisch gekeken naar bepaalde patronen binnen de medische wetenschap. Goed onderbouwde wetenschappelijke kennis is echter van levensbelang. En de acupuncturist kan deze níet vervangen. Deze tekst is dan ook bedoeld als een kritische, opbouwende reflectie, en nadrukkelijk niet als een afwijzing van de wetenschap zelf.
In de medische wetenschap staan objectiviteit en klinische reproduceerbaarheid hoog aangeschreven: een onderzoeksexperiment dat door iedereen, op elk moment, hetzelfde resultaat oplevert. Het mannenlichaam, met zijn relatief stabiele hormoonhuishouding, past goed in dat ideaal. Het vrouwenlichaam, met haar wisselende hormooncyclus, is lastiger op die manier te meten. Dit werd daarom lange tijd gezien als storend voor objectief onderzoek, in plaats van als een normale, biologische realiteit die evengoed onderzoek verdient.
Plato’s grot
Deze manier van denken, dat het onveranderlijke, het objectieve en het meetbare belangrijker is dan wat voortdurend verandert, heeft diepe wortels. Al bij de Griekse filosoof Plato vinden we het idee dat de ware werkelijkheid bestaat uit vaste, onveranderlijke vormen, en dat wat beweegt en verandert (zoals het lichaam, de zintuigen, het gevoel) een minder betrouwbare afspiegeling daarvan is. Deze gedachte is diep verankerd geraakt in de westerse wetenschappelijke traditie, en verklaart mogelijk mede waarom het vrouwenlichaam, met haar steeds veranderende cyclus, eeuwenlang minder goed is onderzocht.
Precies die spanning — tussen het vaste en het veranderlijke — loopt als een rode draad door de wetenschappelijke blik op het vrouwenlichaam. Vanuit objectiviteit kan gekeken worden naar dat wat vast en wetmatig is en voor altijd en iedereen geldt, ongeacht de context. Maar in de cyclus van de vrouw is voortdurend verandering. Dit is een medische realiteit die misschien wel niet zo goed past in onze opvattingen over welke kennis waarde heeft en welke niet.

Een onopgemerkte sluier van objectiviteit
Een objectieve blik is wat de medische wetenschap mogelijk maakt. En daar valt veel voor te zeggen: kijk naar de kwaliteit van ons medisch systeem, naar alle ziekten die dankzij de nuchtere, objectieve blik van de wetenschap genezen kunnen worden. Toch blijkt alleen helaas in de praktijk dat sommige objectiviteit er meer toe doet dan andere. Medicijnen worden bijvoorbeeld nog altijd vooral getest op mannen: in de dierstudies die aan medicijnontwikkeling voorafgaan, wordt slechts in een klein deel van de gevallen ook met vrouwelijke dieren gewerkt.19 Ditzelfde patroon is terug te zien in onderzoeksbudgetten: wereldwijd ging in 2020 slechts 5% van al het onderzoeksgeld naar vrouwspecifieke gezondheid, waarvan het grootste deel naar vruchtbaarheid en vrouwenkanker ging.20 Hart- en vaatziekten zijn wereldwijd doodsoorzaak nummer één onder vrouwen6, en toch concludeerde een internationale Lancet-commissie in 2021 dat hart- en vaatziekten bij vrouwen wereldwijd structureel worden onderdiagnosticeerd, onderbehandeld én onderonderzocht.21 Een aandoening als ANOCA, angina zonder vernauwde kransslagaders, die vooral bij vrouwen voorkomt, bleef daardoor lang onderbelicht: ze is niet zichtbaar op een standaard hartkatheterisatie, en werd daarom vaak gemist.22

Kritiek van andere aard is te vinden bij auteur Kathryn Montgomery, die in haar boek How Doctors Think betoogt dat geneeskunde juíst geen zuivere wetenschap is.25 Wat een arts werkelijk doet, lijkt volgens haar meer op vakmanschap: het scherp kunnen inschatten en duiden van de mens die voor hem of haar zit. Dat is misschien niet toevallig ook hoe een kunstenaar te werk gaat — met geoefend gevoel, in plaats van met een vast protocol. Toch is dit in medische kringen vaak een ondergeschoven waarde: men gaat liever prat op de eigen wetenschappelijke objectiviteit. En juíst in de ontkenning van het menselijke aspect van het medisch handelen zitten grote valkuilen.
Complexiteitswetenschapper Jean Boulton wijst op een andere systematische denkfout. Wanneer het menselijk lichaam, iets dat voortdurend in proces is en in ontwikkeling, behandeld wordt als een machine — als een object waarvan de mechanieken onder alle omstandigheden hetzelfde blijven — dan heeft dat volgens haar niet zoveel meer met wetenschap te maken. Dat soort overdreven geloof in objectiviteit wordt dan eerder een dogma. Zij wijst erop dat dit in de filosofie ook wel “scientisme” wordt genoemd.26
Verzuilde zorg
Cardioloog Janneke Wittekoek wijst op een concreet gevolg in de praktijk: de gespecialiseerde, verzuilde inrichting van de reguliere zorg is wat een objectieve benadering mogelijk maakt. Maar dit pakt voor vrouwen vaak ongunstig uit.7 Vrouwenklachten zijn vaak chronisch, wisselend van aard, en raken meerdere orgaansystemen tegelijk — mede door de invloed van de hormooncyclus. Daardoor belanden vrouwen vaak van de ene specialist naar de andere, met wachtlijsten en vertraging tot gevolg. Endometriose is daar een pijnlijk voorbeeld van: de gemiddelde diagnoseduur in Nederland is ruim zeven jaar.23 Vaak zijn dan al meerdere orgaansystemen aangetast. In een uitzonderlijk geval heeft dit, in combinatie met verkeerde medicamenteuze behandeling, tot de aanvraag van een euthanasietraject geleid.24

“Het zal wel psychisch zijn”
Soms doen artsen, vanuit het kader van wetenschappelijke objectiviteit, aannames die zich eigenlijk helemaal niet goed wetenschappelijk laten onderbouwen. Want een wetenschapper moet heel precies zijn, en geen aannames doen die niet goed met concrete bewijzen te onderbouwen zijn. Toch gebeurt dit in de medische wereld soms wel. Dit soort aannames kunnen gebaseerd zijn op onterechte beoordelingen over de patiënt. Dit leidt dan tot misdiagnoses, waarvan we weten dat die vaker voorkomen bij vrouwen. Bijvoorbeeld bij hartklachten. Wanneer vrouwen verkeerd gediagnosticeerd worden leidt onvermijdelijk tot meer voortijdige sterfte.

Verkeerde aannames kunnen voortkomen uit stigma’s, vooroordelen, of uit een kennislacune. Er kan ook iets anders meespelen: een onbewuste neiging om het eigen onvermogen buiten het eigen bewustzijn te houden. Of het onvermogen van de medische traditie als geheel. Op zo’n moment kan het verlangen naar objectiviteit zelf omslaan in een vorm van magisch denken: een onjuist klinisch waardeoordeel dat zich voordoet als wetenschappelijk onderbouwd en objectief. Dat ontstaat vanuit de wens om grip te krijgen op de situatie, maar zelf verder eigenlijk niet meer zoveel met de realiteit te maken heeft.
Een theorie die zichzelf als onveranderlijk, allesomvattend en een hogere waarheid beschouwt, kan nooit een vervanging zijn voor wat cyclisch is en voortdurend verandert: het leven zelf. De vrouw zelf. De vrouw, als brenger van leven, en de complexe biologie die dit mogelijk maakt. Zij bezit haar eigen waarheid.
Misschien is het daarom realistischer om iets bescheidener te zijn over de mogelijkheden en de grenzen van de wetenschappelijke methode. Zeker wanneer het gaat om vrouwengezondheid. Niet voldoende onderzocht betekent niet automatisch hetzelfde als psychisch. En zoals wetenschapper Stacy Sims eens zei: een vrouw is geen kleine man. Dat betekent dat je haar niet zomaar medicijnen kunt geven die je alleen op de man onderzocht hebt, maar dan alleen in een wat kleinere dosis. Dat is niet objectief en niet wetenschappelijk.
En ook het idee dat de moderne wetenschap als eerste iets werkelijk begrepen heeft, dat zou wel eens een verkapte vorm van hoogmoed kunnen zijn. Alsof duizenden jaren aandachtige medische observaties uit andere culturen er niet toe deden, simpelweg omdat ze geen laboratorium hadden waarin dingen vanuit een objectieve blik konden worden uitgezocht.
Bovendien: de medische realiteit van een vrouw is anders dan die van een man. Dat hoef je niet per se objectief te kunnen verklaren. Dat is een waarheid als een koe.
Verschillen tussen mannen en vrouwen, bekeken vanuit de Chinese geneeskunde
De Chinese geneeskunde erkende het verschil tussen man en vrouw al tweeduizend jaar geleden. Sterker nog: het staat in het allereerste hoofdstuk van haar belangrijkste grondtekst. Die tekst heet de Suwen, en vormt samen met de Lingshu de Huangdi Neijing — de “Inwendige Klassieker van de Gele Keizer”, het oudste en meest gezaghebbende standaardwerk van de Chinese geneeskunde, samengesteld rond het begin van onze jaartelling. En juist dat openingshoofdstuk beschrijft hoe de interne levenscycli van mannen en vrouwen onderling verschillen: dat het leven van een vrouw zich voltrekt in stappen van zeven jaar, en dat van een man in stappen van acht. De zorg voor vrouwen is in de Chinese geneeskunde dus vanaf het eerste begin een eigen verhaal.27
Oude medische teksten zoals de Suwen kunnen daarmee een uniek licht werpen op ziekteverschillen tussen mannen en vrouwen. Uiteindelijk is vrouwengezondheid iets dat niet alleen ten bate is van vrouwen. Een groter begrip leidt tot een completer beeld van het totaalplaatje. Ook mannen kunnen daar uiteindelijk baat bij hebben.
